Biblioteka Szkoły Podstawowej nr 303 im. Fryderyka Chopina: Matura

Czym jest topos?

Topos to utrwalony motyw, obraz, wątek lub temat, który powtarza się w dziełach literackich i innych tekstach kultury danego kręgu cywilizacyjnego. Słowo to pochodzi z języka greckiego i oznacza „miejsce”. W szerszym znaczeniu topos jest uogólnionym wyobrażeniem lub wzorem myślenia, zakorzenionym w zbiorowej świadomości społeczeństwa. Powraca on w różnych epokach, przyjmując odmienne formy, lecz zachowując swoje podstawowe znaczenie. Ogół toposów charakterystycznych dla danej kultury nazywamy topiką.

Źródłem większości toposów kultury europejskiej są mitologia grecka i rzymska oraz Biblia. Wiele z nich wykształciło się także w średniowieczu. Badacze literatury podkreślają, że obecność tych samych motywów w utworach powstających na przestrzeni wieków świadczy o ciągłości kultury i jej bogactwie. Dzieła literackie nie powstają bowiem w oderwaniu od tradycji – twórcy nieustannie do niej nawiązują, przekształcają ją i interpretują na nowo.

Topos można rozpoznać po kilku charakterystycznych cechach. Przede wszystkim jest on uogólnionym przedstawieniem określonej wizji świata i człowieka. Wyraża uniwersalne myśli, które pozostają aktualne mimo upływu czasu. Często opiera się na schemacie postrzegania rzeczywistości wywodzącym się z Biblii lub mitologii. Stałe podejmowanie tych samych tematów świadczy o wspólnocie doświadczeń i wartości danej kultury.

Jednym z najbardziej znanych toposów jest topos Arkadii – obraz krainy wiecznego szczęścia, spokoju i harmonii z naturą. Arkadia, górzysta kraina na Peloponezie, była wyobrażana jako miejsce prostego, sielskiego życia pasterzy. W literaturze motyw ten symbolizuje idealną przestrzeń, w której człowiek czuje się bezpieczny i spełniony. Często łączy się z motywem „małej ojczyzny”, jak w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza.

Et in Arcadia ego Nicolasa Poussina

Innym ważnym motywem jest topos homo viator (łac. „podróżny”, „pielgrzym”), czyli człowieka wędrowca. Jego źródłem jest mit o Odyseuszu powracającym do Itaki. Wędrówka symbolizuje ludzkie życie, poszukiwanie sensu, prawdy i własnej tożsamości. Może mieć charakter dosłowny, edukacyjny, religijny czy metafizyczny, ale zawsze oznacza drogę ku poznaniu.

W kulturze obecny jest również topos vanitas (łac. marność). To istotny motyw w kulturze, szczególnie barokowej, oparty na biblijnej Księdze Koheleta: „Vanitas vanitatum et omnia vanitas” (Marność nad marnościami i wszystko marność). Przypomina on o przemijaniu, kruchości życia i marności dóbr doczesnych. Podobny wydźwięk ma średniowieczny motyw danse macabre – taniec śmierci, w którym śmierć ukazana jest jako siła dosięgająca wszystkich ludzi bez względu na ich pozycję społeczną.

Kolejnym przykładem jest topos theatrum mundi (łac. „teatr świata”) – świata jako teatru. Według tego wyobrażenia człowiek jest jedynie aktorem odgrywającym swoją rolę na scenie życia. Motyw ten podkreśla nietrwałość ludzkiego losu oraz podporządkowanie człowieka wyższym siłom.

Warto wspomnieć także o toposie labiryntu, wywodzącym się z mitu o Tezeuszu i Minotaurze. Labirynt symbolizuje skomplikowany świat, zagubienie człowieka i trudną drogę do prawdy. Z kolei topos exegi monumentum (łac. "postawiłem sobie pomnik"), zapoczątkowany przez Horacego, wyraża przekonanie o nieśmiertelności poezji i sławy poety – „Non omnis moriar” („Nie wszystek umrę”).

Obecne w literaturze są również: topos złotego wieku, przedstawiający idealną epokę harmonii i pokoju; topos raju utraconego, nawiązujący do biblijnego Edenu; topos Fortuny, ukazujący zmienność ludzkiego losu; topos życia jako snu, podważający pewność ludzkiego poznania; czy średniowieczne ubi sunt? (Gdzie są?), wyrażające tęsknotę za tymi, którzy odeszli.

Podsumowując, toposy stanowią ważny element tradycji literackiej i kulturowej. Ich znajomość pozwala lepiej rozumieć utwory z różnych epok oraz dostrzegać związki między nimi. Powracające motywy świadczą o ciągłości kultury i pokazują, że mimo zmieniających się czasów człowiek wciąż zadaje te same pytania o sens życia, przemijanie, szczęście i własne miejsce w świecie.

------------------------------------------------------------------------------------------------------

Lista lektur na maturę 2026, które należy znać:

1. Biblia, w tym fragmenty Księgi Rodzaju, Księgi Hioba, Księgi Koheleta, Księgi Psalmów, Apokalipsy św. Jana

2. Jan Parandowski, Mitologia, cz. I Grecja

3. Homer, Iliada (fragmenty)

4. Sofokles, Antygona

5. Lament świętokrzyski (fragmenty)

6. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)

7. Pieśń o Rolandzie (fragmenty)

8. William Szekspir, Makbet

9. Molier, Skąpiec

10. Ignacy Krasicki, wybrana satyra

11. Adam Mickiewicz, wybrane ballady, w tym Romantyczność

12. Adam Mickiewicz, Dziady cz. III

13. Bolesław Prus, Lalka

14. Henryk Sienkiewicz, Potop (fragmenty)

15. Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara

16. Stanisław Wyspiański, Wesele

17. Władysław Stanisław Reymont, Chłopi (fragmenty)

18. Stefan Żeromski, Przedwiośnie

19. Witold Gombrowicz, Ferdydurke (fragmenty)

20. Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu

21. Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat (fragmenty)

22. Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem

23. Albert Camus, Dżuma

24. George Orwell, Rok 1984

25. Sławomir Mrożek, Tango

26. Marek Nowakowski, Górą „Edek” (z tomu Prawo prerii)

27. Andrzej Stasiuk, Miejsce (z tomu Opowieści galicyjskie)

28. Olga Tokarczuk, Profesor Andrews w Warszawie (z tomu Gra na wielu bębenkach)

29. Ryszard Kapuściński, Podróże z Herodotem (fragmenty)

Ponadto z zakresu szkoły podstawowej:

1. Ignacy Krasicki, Bajki

2. Adam Mickiewicz, Dziady cz. II

3. Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz (Księgi I, II, IV, X, XI, XII)

4. Juliusz Słowacki, Balladyna

5. Aleksander Fredro, Zemsta

Lista lektur obowiązkowych – poziom rozszerzony

1. Homer, Odyseja (fragmenty)

2. Dante Alighieri, Boska komedia (fragmenty)

3. Jan Kochanowski, Treny (jako cykl poetycki)

4. William Szekspir, Hamlet

5. Juliusz Słowacki, Kordian

6. realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska (Honoré de Balzac, Ojciec Goriot lub Charles Dickens, Klub Pickwicka, lub Mikołaj Gogol, Martwe dusze, lub Gustaw Flaubert, Pani Bovary)

7. Franz Kafka, Proces (fragmenty)

8. Michaił Bułhakow, Mistrz i Małgorzata

9. Stanisław Ignacy Witkiewicz, Szewcy

10. Bruno Schulz, wybrane opowiadania z tomu Sklepy cynamonowe

11. Tadeusz Konwicki, Mała Apokalipsa

12. Janusz Głowacki, Antygona w Nowym Jorku

13. Sławomir Mrożek, wybrane opowiadanie

14. wybrany esej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Zbigniewa Herberta

Lista lektur do pobrania

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

Konteksty na maturze

Motyw miłości w literaturze i sztuce - prezentacja